Gdy znajdziemy lukę leksykalną w języku
Każdemu tłumaczowi języka angielskiego z Poznania zdarzyło się nieraz, że nie mógł on znaleźć tłumaczenia dla jakiegoś słowa lub wyrażenia. Istnieje w języku angielskim wiele wyrazów, które nie mają swojego jednoznacznego odpowiednika w języku polskim i na odwrót – nie zawsze to, co da się po polsku wyrazić jednym słowem, będzie się dało równie łatwo opisać po angielsku. Takie zjawisko nazywane jest luką leksykalną.
Siostrzenica czy bratanica – luka leksykalna w języku angielskim?
Bardzo podstawowym przykładem luki leksykalnej w języku angielskim są polskie słowa „bratanica” i „siostrzenica” – oba te słowa tłumaczy się jako „niece”. Jeśli zatem ktoś chce powiedzieć: „Mam jedną bratanicę i jedną siostrzenicę”, po angielsku będzie musiał po prostu powiedzieć: „I have two nieces” i później opisowo wyjaśnić, że jedna z nich jest córką brata, a druga siostry. Z drugiej strony mamy chociażby angielskie słowo „do-gooder”, które po polsku można wyrazić tylko opisowo, jako „osobę, która uszczęśliwia innych na siłę”. Zatem jeśli mamy zdanie: „He is such a do-gooder” i przetłumaczymy je jako: „On jest osobą, która uszczęśliwia innych na siłę”, nie będzie już to brzmiało tak naturalnie, jak po angielsku.
Choćby dlatego, iż język angielski jest niezwykle skrótowym i dźwiękonaśladowczym językiem, gdzie dwóm słowom angielskim odpowiada sześć lub osiem polskich. Nie wierzycie? Warto sprawdzić to samemu – licząc słowa w obu językach. „counter clockwise”. Dwa słowa. A po polsku? „obrót przeciwnie do ruchu wskazówek zegara”. Sześć słów. Nie można przecież napisać „w lewo” lub „w prawo” w stosunku do ruchu obrotowego, gdzie każdy czytający taką instrukcję może to zinterpretować odmiennie. A na przykład w tłumaczeniu instrukcji obsługi urządzenia technicznego na taką dowolność nie możemy sobie pozwolić.
Zobacz też: Wasze ulubione powiedzenia w języku angielskim
Nie tylko w obcym języku są luki leksykalne
Z problem luki leksykalnej mają do czynienia nie tylko tłumacze angielskiego przy wykonywaniu przekładów. Przykłady takich luk znajdziemy nawet posługując się językiem polskim w codziennych sytuacjach. Ile razy zastanawialiśmy się, jak nazwać kobietę wykonującą zawód kierowcy? Oczywiście język ewoluuje i powstają nowe słowa wypełniające luki leksykalne. Na przykład, coraz więcej osób w Poznaniu używa wyrazów takich jak: „psycholożka” lub „ministra” (ale czy jest to poprawne? Czy jedynie odbiciem zda się być trendów – politycznych i społecznych).
Z cyklu porad językowych warto przeczytać – porady językowe – kiedy można wykonać wyciąg z tłumaczenia
Ostatnio zagalopował się młody człowiek nazywając dyrygentkę „konduktorką”… Albo muzyka-kobietę „muzyczką”. Kiedyś muzyczka leciała w radiu… Jednak nadal są to słowa, które dość dziwnie brzmią dla przeciętnego Polaka i prawdopodobnie większość tłumaczy angielskiego pracujących dla biur tłumaczeń w Poznaniu nie użyłoby żadnego z tych wyrazów w profesjonalnym tłumaczeniu. Zjawisko luki językowej jest zatem prawdziwym wyzwaniem nie tylko dla tłumaczy, ale i dla osób na co dzień posługujących się danym językiem.
Luka językowa a żywy język
Dodajmy że język żyje i cały czas ewoluuje, co niektórzy próbują z drugiej strony naciągnąć nieco, tworząc i próbując wdrażać do sylabusa nowe twory językowe (chciałoby się to skrócić do: nowotwory językowe). Kontent, a do tego koncept – o to jest ciekawy przypadek, ten „koncept”. A przecież mamy w języku polskim piękne słowo „koncepcja” np. koncepcja prac renowacyjnych, koncepcja plany przestrzennego, to wszystko jest zrozumiałe i powszechnie akceptowane. Skąd więc koncept? Stanowi – nie lukę – lecz odwrotnie: kalkę z języka niemieckiego. A przecież posiada inne staro-polskie znaczenie: żart! Takie dominowało dawniej, ale język żyje..
Dziesięć najgorszych słów które nie powinny trafić do polszczyzny – warto przeczytać na tej stronie
Definicja luki językowej
Warto mierząc się z problemem luki leksykalnej zapoznać się z definicją luki. Najpierw zajrzyjmy do wieloznaczności hasła przytoczonego powyżej.
Choćby słownik https://wsjp.pl/haslo/podglad/57830/koncept/5161023/zart podaje trzy znaczenia. Usposobienie człowieka, zdolność do tworzenia.
Za literaturą: Bratny: „Musiał przyznać, że temu siwemu Tadziowi też nie brakowało konceptu”, a Ryszard Kapuściński w Cesarzu napisał: „Toteż (…) – pan nasz okazywał szczególną żywość i koncept”.
Definicja luki – jest to „nieobecność leksemu w określonym strukturalnym miejscu językowego pola leksykalnego”. Z kolei próba zaradzenia luce to tak zwana kontaminacja językowa, czyli zjawisko krzyżowania wyrażeń czy leksemów. Polega na łączeniu elementów z różnych zwrotów językowych lub tworzeniu neologizmów poprzez łączenie dwóch wyrazów w jeden. Kontaminacje w języku polskim nie zawsze są błędem
