Anatomia układu trawiennego 2- zęby, język i gruczoły ślinowe

Poprzednia część zatytułowana Układ trawienny człowieka stanowiła wprowadzenie do trawienia w organizmie ludzkim. Pisaliśmy o błonie śluzowej, błonie surowiczej, jamy ustnej, podniebieniu oraz o roli enzymów w trawieniu.

Poprzednia część znajduje się tutaj: Układ trawienny człowieka

Warto jednak poznać wszystkie kolejne elementy układu trawiennego człowieka. Znajdują się one po kolei – na drodze pokarmu – więc zaczynamy od zębów. Zadaniem uzębienia jest chwytanie, rozdrabnianie i miażdżenie pokarmu. Niektóre organizmy żywe na ziemi posiadają wiele pokoleń zębów – nam wystarczają dwa zęby mleczne i zęby stałe – po łacinie nazywamy je odpowiednio: Dentes decidui oraz Dentes permanentes.

Rekordzista przyrody: Ślimak Umbraculum umbraculum w ciągu swojego 10-letniego życia wytwarza około 750 000 drobnych zębów. Polega to na tym, że ślimaki nie wymieniają zębów tak jak kręgowce (jeden po drugim), ale posiadają radulę (tarkę) – językową strukturę pokrytą tysiącami mikroskopijnych ząbków, które nieustannie się ścierają i są zastępowane nowymi, gdy ślimak żeruje.

Zajmiemy się najpierw uzębieniem stałym.

Dla każdego zęba rozróżniamy koronę szyjkę i korzeń. Korona zęba wystaje w jamie ustnej i stanowi element mechaniczny służący do przetwarzania pokarmu. Korzeń połączony jest z zębodołem za pomocą błony łącznotkankowej, zwanej ozębną, po łacinie periodontium. Szyjka zęba łączy korzeń z koroną. Korona zęba o zabarwieniu mleczno-białym, które to zabarwienie zawdzięcza szkliwu, a zarazem szkliwo powoduje wysoką twardość korony zęba. Korzeń zęba pokryty jest żółtawym kostniwem po łacinie cementum. Szyjkę osłania dziąsło.

Zęby – budowa i funkcje

Na koronie każdego zęba wyróżniamy powierzchnię zgryzu, albo brzeg sieczny.  W przypadku niektórych zębów, powierzchnię przedsionkową lub twarzową, powierzchnię językową oraz dwie powierzchnie styczne, zwrócone do zębów sąsiednich.

Kiedy mówimy o funkcjach zębów – to podział wygląda następująco” mamy w szeregu zębów – dwa zęby sieczne

• jeden kieł
• dwa zęby przedtrzonowe i
• trzy trzonowe.

W dentystyce przyjęło się oznaczać zęby liczbami poczynając od linii pośrodkowej – to wszystko zgodnie z tak zwanym wzorem zębowym:

źródło ilustracji: https://zpe.gov.pl/a/uklad-pokarmowy/D18VtcfuR

Najczęstsze pytania dotyczące zębów

Dlaczego nie mam zębów mądrości? Czy ząb mądrości wyrasta zawsze?

W toku ewolucji zmiany w odżywianiu powodują, że ósemka zwana potocznie zębem mądrości, staje się zbędna, a szczęki człowieka są obecnie mniejsze.

Skąd się wzięła nazwa ząb mądrości?

Zazwyczaj zęby mądrości wyrzynają się między 17 a 25 rokiem życia, więc zwyczajowo kojarzy się ten fakt z okresem wzrostu i dojrzewania człowieka.

Czy brak zębów mądrości jest problemem?

Nie, brak ósemek nie wpływa negatywnie na żucie.

Czy wszystkie zęby stykają się ze sobą?

Różnice w budowie zębów, a więc fakt że zęby trzonowe mają 4 lub 5 guzków, a sam ząb mądrości jest bardzo zmienny w budowie – to pierwszy z czynników problemu ze stykiem. Dalej: krzywizna obu łuków zębowych nie jest jednakowa! Górny łuk zębowy posiada kształt połowy elipsy, Dolny łuk zębowy ma kształt paraboli.

Natura przewidziała to, wyrównując powstającą w ten sposób różnice krzywizn, gdyż zęby górne odchylone są ku przodowi, a dolne do tyłu. W ten sposób tak naprawdę każdy ząb górny styka się z dwoma zębami dolnymi i na odwrót.

Przeczytaj też w dziale anatomia -tłumaczenia medyczne: Budowa i czynności komórki- tłumaczenia

Budowa języka

Język (po łacinie Lingua) składa się z trzonu, a górna powierzchnia nazywana grzbietem języka z bruzdą pośrodkową. Język stanowi wał mięśniowy i pokryty jest śluzówką. Błona śluzowa języka pokryta jest bardzo licznymi brodawkami językowymi, które sprawiają, że powierzchnia jest szorstka. Natomiast dolna powierzchnia języka pozbawiona brodawek jest gładka, cienka i delikatna.

Czym są owe brodawki językowe? Są to wyrostki tkanki łącznej wystające ponad powierzchnię błony śluzowej. Należy wyróżnić cztery rodzaje brodawek językowych:

• Grzybowate
• Nitkowate
• okolone i
• liściaste

Jeśli chodzi o mięśnie językowe, to dominują mięśnie prążkowane w dwóch grupach mięśni: mięśnie zewnętrzne, których początek jest poza językiem a koniec w trzonie, oraz mięśnie własne języka. W mięśniach zewnętrznych mówimy o:

1. Mięśniu bródkowo-językowym pociągającym język do przodu i w dół
2. Mięśniu rolcowo-językowym czyli jego antagoniście a więc odpowiadającym za ruch do tyłu i ku górze
3. Mięśniu gnykowo-językowym który jest odpowiedzialny za ruch języka do tyłu i w dół

Co ciekawe – oprócz tych mięśni, jak wspomnieliśmy, język posiada własne mięśnie, a więc: mięsień poprzeczny języka Transversus linguae, mięsień pionowy języka, verticalis linguae, także dwa mięśnie podłużne, górny i dolny.

Pęczki wymienionych mięśni języka przebiegają w masie języka – w trzech prostopadłych kierunkach do siebie.

Gruczoły ślinowe jamy ustnej

W jamie ustnej znajduje się wiele gruczołów ślinowych, których budowę pokrótce omówimy. Natomiast dlaczego tak skomplikowana jest budowa gruczołów jamy ustnej? Gdyż w jamie ustnej następuje pierwotna ocena pożywienia, a skład chemiczny powodujący uczucie smaku wywołuje reakcję gruczołów. Podczas żucia pokarmu wydziela się duża ilość śliny, a więc właśnie produktu gruczołów ślinowych.

Jak wygląda owa ocena pokarmów?

• Po pierwsze: temperatura pokarmu wywołująca uczucie zimna lub ciepła
• Po drugie: cztery podstawowe smaki które odczuwamy, a więc słodki, gorzki, słony i kwaśny
• Po trzecie: dotykiem rozpoznajemy konsystencję i stopień rozdrobnienia pokarmu
• Po czwarte: nie każdy wie że duże znaczenie do oceny przydatności pokarmu posiada zmysł węchu.

Wracając do anatomii gruczołów ślinowych. Wśród dużych gruczołów ślinowych wyróżniamy śliniankę przyuszną, śliniankę podżuchwową o kształcie spłaszczonego jaja ciężarze 10 15 g oraz śliniankę podjęzykową najmniejszą z nich, leżącą pod błoną śluzową jamy ustnej a przylegającą do dołka językowego żuchwy.

Droga pokarmu przez układ pokarmowy jest fascynująca jak film przygodowy, na pewno wrócimy aby przedstawić kolejny odcinek (układu pokarmowego).

Materiały źródłowe:

Anatomia po angielsku: https://www.kenhub.com/en/library/anatomy/head-and-neck-anatomy